Trudne dzieciństwo obiektywnym okiem

Niezaprzeczalnym faktem jest, że nasze doświadczenia z dzieciństwa mają olbrzymi wpływ na nasze życie i nasz sposób funkcjonowania w świecie. Tak właśnie doświadczenia urazowe mają swoje negatywne konsekwencje – przede wszystkich w sferze zdrowia psychicznego. W przypadku dzieci doświadczenia te mają znacznie poważniejszy charakter, niż u dorosłych. Wynika to przede wszystkim z tego, że aparat psychiczny dziecka znajduje się jeszcze w ciągłym rozwoju.

Zdaje się, że za najtrudniejsze dla dziecięcej psychiki są tzw. „katastrofy w obrębie rodziny” – czyli „nadużycia emocjonalne, cielesne i seksualne, znaczące zaniedbania, doświadczenie silnej przemocy, przeżycia rozstania, poważne choroby własne oraz dotyczące osób w rodzinie, a także śmierć rodziców”.

Zważywszy na to, że niekorzystne doświadczenia z okresu dzieciństwa stanowią dosyć szeroką kategorię pojęciową, wyczerpujące omówienie wszystkich możliwych trudnych doświadczeń w relacji z opiekunami również mogłoby być zadaniem dosyć kłopotliwym. Po prostu nie sposób opisać wszystkich możliwych doświadczeń.

Poniżej przedstawiamy krótkie omówienie poszczególnych kategorii doświadczeń wraz z ich możliwymi konsekwencjami. Jak wykazało bowiem wiele niezależnych od siebie badań, istnieje związek pomiędzy negatywnymi doświadczeniami z dzieciństwa a występowaniem różnych trudności natury psychicznej w późniejszym życiu.

Z konsekwencjami dotyczącymi gorszego funkcjonowania psychospołecznego wiążą się przede wszystkim: zaniedbywanie, przemoc fizyczna, rozwód rodziców lub wychowywanie przez samotnego rodzica, złe warunki materialne i przemoc seksualna.

Przemoc seksualna

Przemoc seksualna to bardzo negatywne zjawisko, którego wskaźnik rozpowszechnienia w populacji ogólnej sięga od 3 do 30%. Przemoc seksualna jest definiowana jako włączanie dziecka w akt seksualny, do którego nie jest ono z rozwojowego punktu przygotowane, w więc nie jest w stanie zaistniałej sytuacji zrozumieć (ani wyrazić świadomej zgody).

Powszechnie się przyjmuje trzy poziomy „ciężkości” wykorzystywania:

penetracja lub stymulacja (genitalna, oralna lub analna);

wykorzystywanie seksualne bez penetracji, lecz z kontaktem cielesnym;

wykorzystanie seksualne bez kontaktu cielesnego (kontakt z ekshibicjonistą lub masturbacja w obecności dziecka).

Jak wynika z badań – istnieje istotny związek między doświadczeniem wykorzystania seksualnego w dzieciństwie a takimi objawami jak: zaburzenia snu, zaburzenia lękowe i depresyjne, zaburzenia jedzenia oraz próby samobójcze. 

Przemoc fizyczna

Podobne konsekwencje negatywne wywołują doświadczenia przemocy fizycznej – rozumianej jako zachowanie agresywne o różnym stopniu nasilenia (o charakterze jednokrotnym lub powtarzalnym). Z badań przeprowadzonych przez Fundację Dzieci Niczyje wynika, że ok. 20% nastolatków zostało co najmniej raz uderzonych przez dorosłego, a co najmniej 8% było świadkiem przemocy fizycznej w rodzinie. Badania pokazują, że doświadczenie przemocy fizycznej wiąże się z różnorodnymi zachowaniami ryzykownymi (m.in. seksualnymi, nadużywanie narkotyków), a także zaburzeniami depresyjnymi i próbami samobójczymi.

Przemoc emocjonalna

Badania na temat przemocy emocjonalnej – czyli niedbałego lub wrogiego zachowania ze strony opiekunów – nie obfitują tak bardzo w publikacje naukowe, jak dwie poprzednie opisane kategorie niekorzystnych doświadczeń.  Jednak szkody, który ten rodzaj przemocy wywołuje, są niezaprzeczalne. Są co najmniej porównywalne do tych, występujących na skutek przemocy fizycznej czy zaniedbania. Badania nad przemocą emocjonalną są o tyle kłopotliwe, że taka forma przemocy jest dosyć trudna do wykrycia, nie pozostawia bowiem widocznych śladów. Jednak, aż 50% nastolatków deklaruje, że w ciągu ostatniego roku doznały agresji werbalnej (m.in. poniżanie, wyzywanie, krzyczenie) ze strony dorosłych.

Bieda

Złe warunki materialne w rodzinie, potocznie określane jako bieda, także mogą mieć poważne konsekwencje dla dalszego rozwoju dziecka. Życie w biedzie skutkować może zaburzeniami w rozwoju fizycznym i psychospołecznym, a także przekładać się na niższe wyniki w nauce. Problemy związane z finansami lub mieszkaniem mogą mieć również swoje przełożenie na wskaźniki samopoczucia psychicznego – a co za tym idzie, także na ogólną atmosferę panującą w rodzinie.

Doświadczenie biedy z pewnością przekłada się na brak zaspokajanie potrzeb (przede wszystkim materialnych), które mogą być niezbędne dla rozwoju dziecka. Zaniedbywanie zaś obejmować może również niezaspokajanie potrzeb emocjonalnych dziecka – takich jak miłości i bezpieczeństwa.

Zaniedbanie

Ten rodzaj negatywnych doświadczeń z definicji jest związany z osobami znaczącymi, najczęściej opiekunami. Zaniedbywanie często wiąże się z problemami, których dzieci doświadczają na co dzień (jak np. trudności szkolne, opóźnienie rozwoju, wycofanie społeczne) – ale nie tylko. 

Choroba psychiczna rodzica

Jedną z najczęstszych przyczyn występowania zaniedbania jest choroba psychiczna rodzica. Najczęściej zaś opisywanym w literaturze przypadkiem zaburzeń psychicznych jest depresja matki, która, jak wynika z licznych zgromadzonych badań, wiąże się z zarówno problemami poznawczymi, jak i emocjonalno-społecznymi (m.in. nieufny styl przywiązania, trudności w interakcjach społecznych).

Dorastanie w rodzinie z problemem alkoholowym

Także dorastanie w rodzinie z problemem alkoholowym może wywoływać negatywne następstwa psychologiczne. Choć różnią się one w zależności od wzorca picia oraz od tego, czy pije tylko jeden czy obydwoje rodziców, a także od dostępności wsparcia zewnętrznego, to jednak występowanie długofalowych konsekwencji na skutek nadużywania alkoholu przez rodziców jest faktem, który także znalazł dosyć mocne potwierdzenie w badaniach.

Rozwód i utrata rodzica

Niewątpliwie trudnym doświadczeniem dla dziecka jest także rozwód i utrata rodzica na skutek śmierci. Choć w literaturze przedmiotu rozwód najczęściej wiąże się z samotnym rodzicielstwem (zazwyczaj matki) i licznymi wyzwaniami z niego płynącymi, to jednak warto także podkreślić rolę konfliktów między rodzicami w okresie rozstania. Jak wynika z badań, konflikty małżeńskie przed rozwodem są znaczącym mediatorem związku pomiędzy rozwodem a niższymi wartościami wskaźników przystosowania (np. osiągnięcia szkolne lub Samopoczucie). Nie tylko jednak konflikty, lecz także sam fakt separacji z rodzicem w wyniku rozwodu wiąże się z większym ryzykiem trudności psychicznych w wieku dorosłym.

Jeśli masz na swoim koncie co najmniej jedno z powyżej wymienionych doświadczeń i borykasz się z trudnościami o charakterze emocjonalnym (np. lęk, obniżony nastrój, złość) lub masz trudności w budowaniu lub utrzymywaniu relacji – warto jest zasięgnąć profesjonalnej porady psychologicznej i skorzystać z możliwości, jakie daje terapia.

To, czego doświadczyłę(a)ś będąc dzieckiem nie jest Twoją winą – ale jest Twoją odpowiedzialnością. Nigdy nie jest za późno, by zacząć budować lepsze jutro dla siebie. 

Literatura:

Dragan, M. (2016). Problemowe picie alkoholu przez młode kobiety. Rola niekorzystnych doświadczeń i samoregulacji. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR.

Schier, K. (2005). Bez tchu i bez słowa. Więź psychiczna i regulacja emocji u osób chorych na astmę oskrzelową. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Mellibruda, J. D. (1998). O przemocy domowej. Poradnik dla lekarza pediatry. Warszawa: PAPRA.

Sajkowska, M. (2010). Raport z badań: Wiktymizacja dzieci i młodzieży w Polsce. Doświadczenia młodych Polaków. Warszawa: Fundacja Dzieci Niczyje.

Zdankiewicz-Ścigała, E. P. (2002). Trauma. Proces i diagnoza. Mechanizmy neurofizjologiczne. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Psychologii PAN. Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej.

Foto: Kelly Sikkema/Unsplashed


 

Jak sobie radzić sobie z konsekwencjami trudnych doświadczeń w dzieciństwie?

Jeśli szukasz odpowiedzi na te pytania to dobrze trafiłeś – tutaj znajdziesz profesjonalną pomoc. 

Zapisz się na bezpłatną konsultację.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

pl_PL