Fobia społeczna to zaburzenie, którego charakterystyczną cechą jest uczucie lęku powiązanego z obecnością innych osób, potrzebą ekspozycji społecznej i obawą przed negatywną oceną ze strony innych osób.
Tak naprawdę każda sytuacja społeczna (wygłoszenie referatu, jedzenie w miejscach publicznych, zabranie głosu w dyskusji) może wywoływać u osoby z fobią społeczną lęk i towarzyszące mu objawy. Lęk z kolei prowadzi do unikania sytuacji społecznych w przyszłości i koło się zamyka. Ale o tym – odrobinę dalej.
Jakie są objawy fobii społecznej?
Poniżej znajdują się kryteria fobii społecznej (zgodnie z ICD-10).
A. Występujący którykolwiek z poniższych objawów (w sytuacjach społecznych takich jak: jedzenie, przemawianie, spotykanie znanych osób w miejscu publicznym, wchodzenie do małych grup lub przebywanie w nich):
- Znaczna obawa znalezienia się w centrum uwagi lub obawa zachowania się w sposób, który okaże się kłopotliwy lub kompromitujący.
- Wyraźne unikanie znalezienia się w centrum uwagi lub sytuacjach związanych z obawą zachowania się w sposób, który okaże się kłopotliwy lub kompromitujący.
B. Co najmniej 2 objawy lęku i co najmniej 1 z poniższych objawów:
- Zaczerwienienie się lub dygotanie.
- Obawa zwymiotowania.
- Nagła potrzeba lub obawa oddania moczu lub stolca.
C. Unikanie lub objawy lękowe są oceniane przez pacjenta jako nadmierne i nieracjonalne i są przyczyną istotnego napięcia emocjonalnego.
D. Objawy występują wyłącznie lub najczęściej w sytuacjach budzących obawę albo na skutek rozmyślania o tych sytuacjach.
Jak przebiega fobia społeczna i jak wpływa na życie?
Pacjent jest świadomy swoich objawów i odczuwa istotne cierpienie z ich powodu. Fobia społeczna istotnie bowiem zaburza funkcjonowanie począwszy od okresu szkolnego, poprzez pracę zawodową, a kończąc na codziennych relacjach. Osoby cierpiące na fobię społeczną mają znacznie mniejsze szanse na zawarcie relacji partnerskiej, na uzyskanie wyższego wykształcenia czy znalezienie satysfakcjonującej pracy.
Niektóre osoby odczuwają lęk jedynie w obliczu jednej konkretnej sytuacji społecznej (np. wystąpień publicznych). U innych zaś fobia społeczna może mieć postać uogólnioną – lęk wówczas pojawia się w każdej sytuacji społecznej.
Jak leczy się fobię społeczną?
W leczeniu fobii społecznej stosuje się przede wszystkim dwie grupy leków: inhibitory monoaminooksydazy oraz leki z grupy SSRI. W przypadku fobii społecznej istotnym wsparciem dla farmakoterapii powinna być psychoterapia, a najlepsze efekty zyskuje się stosując techniki terapii poznawczo-behawioralnej.
Model poznawczy fobii społecznej – rola negatywnej samooceny
Model poznawczy fobii społecznej pozwala zrozumieć, jaką rolę odgrywa negatywna samoocena w tym zaburzeniu. Daje też wskazówki do pracy nad tym zaburzeniem.
Niska samoocena – dowiedz się więcej
Model ten podkreśla wybiórczość procesów przetwarzania informacji w umyśle osoby z fobią społeczną, która też odpowiada za to, że powstają błędne koła podtrzymujące zaburzenie.
Jakie zniekształcenia poznawcze występują w fobii społecznej?
Ważnym elementem terapii fobii społecznej jest wychwytywanie podstawowych zniekształceń poznawczych i modyfikacja zniekształconych myśli na te bardziej realistyczne.
Tutaj możesz przeczytać więcej na temat zniekształceń poznawczych
Główne błędy w myśleniu w fobii społecznej dotyczą czytania w cudzych myślach („Myśli, że jestem nudna.”), przepowiadania przyszłości i katastrofizacji („Jeśli zapytają się mnie o coś – nie będę w stanie odpowiedzieć”) oraz personalizacji („Nie odzywają się do mnie – musiałam powiedzieć coś niewłaściwego”).
Osoby z fobią społeczną często też „rzutują” swoją samoocenę na innych – czyli przypisują swój negatywny autowizerunek innym osobom („Strasznie przynudzam, muszą myśleć, że jestem nudna”). Warto jest więc nauczyć się identyfikować i korygować te zniekształcenia.
Jak dokładnie zdefiniować swoje obawy?
Jeśli masz fobię społeczną, to obawy, które Ci towarzyszą mogą nosić bardzo ogólny charakter – np. „nie będę w stanie nic mówić”. Warto jest dokładnie zdefiniować sobie – co to znaczy? Czy brak zdolności do mówienia ma wynikać z subiektywnej trudności w znalezieniu słów czy raczej faktycznym bezwładzie spowodowanym strachem?
Jak ograniczyć zamartwianie się i rozpamiętywanie?
Jeśli masz tendencję do tego, by zamartwiać się przyszłymi sytuacjami społecznymi lub w kółko analizować przeszłe spotkania – warto jest ograniczyć tego typu działania. Możesz zacząć od przeanalizowania zysków i strat tych procesów myślowych. Jeśli okaże się, że sprawiają, że czujesz się tylko gorzej – ogranicz je.
Eksperymenty behawioralne – jak przezwyciężyć unikanie?
Niezwykle ważną część pracy z tym zaburzeniem stanowią eksperymenty behawioralne mające na celu sprawdzenie rzeczywistej reakcji otoczenia (w odróżnieniu od tego, co podpowiadają myśli). Jeśli z kolei unikasz sytuacji społecznych – warto jest je ograniczyć i wyeliminować, wpływa bowiem na to, że zaburzenie się utrzymuje.
Literatura:
Gałecki P, Szulc A. (2018). Psychiatria. Wrocław: Wydawnictwo Edra Urban & Partner.